Islak Mendil ve Atık Yağın Kanalizasyona Verdiği Zarar

"Suda çözünür" ibaresi ne anlatıyor, ne anlatmıyor?

Islak mendil ambalajlarında sık gördüğünüz "suda çözünür", "suda dağılabilir" ya da benzeri ifadeler, sahada karşılaştığımız en yanlış anlaşılan bilgidir.

Sorunun kaynağı, laboratuvar koşulları ile boru içindeki gerçek koşulların birbirine benzememesi. Bir ürünün dağılabilirlik testi, sürekli çalkalanan bol su içinde ve belirli bir süre boyunca yapılır. Sizin hattınızda ise durum tamamen farklıdır:

• Su miktarı sınırlıdır ve akış kesiklidir.
• Boru cidarı çoğu zaman yağ tabakasıyla kaplıdır; mendil oraya yapışır.
• Mendil bir dirsekte ya da daralmış bir kesitte takıldığında hareketsiz kalır — çalkalanma yoktur.
• Arkadan gelen her mendil, takılana eklenir.

Aradaki farkı görmenin evde yapılabilecek basit bir yolu var: iki kavanoza su koyun, birine tuvalet kâğıdı, diğerine ıslak mendil atın, ikisini de bir dakika çalkalayın. Tuvalet kâğıdı saniyeler içinde bulanık bir lifli çorbaya dönüşür. Islak mendil bir dakika sonra da neredeyse aynı şekilde durur; yalnızca yumuşamıştır.

Sebebi üretim yöntemidir. Islak mendil, mukavemet ve ıslak dayanım için dokunmamış (nonwoven) elyaftan üretilir; lifler birbirine mekanik ve kimyasal olarak bağlanmıştır. Bu bağ, tam da ürünün kullanım sırasında yırtılmamasını sağlayan şeydir — ve borunun içinde de aynı şekilde çalışır.

Yağ neden ayrı değil, ortak bir sorun?

Atık yağ tek başına da ciddi bir sorundur ama asıl etkisini mendille birleştiğinde gösterir.

Tavadan gidere dökülen yağ, döküldüğü anda sıvıdır. Ancak boru içindeki sıcaklık mutfaktakinden düşüktür; yağ birkaç metre ilerledikten sonra soğur ve cidara yapışır. Zamanla bu tabaka kalınlaşır. Kalınlaştıkça iki şey olur: kesit daralır ve yüzey yapışkan hale gelir.

Deterjanın yanıltıcılığı burada devreye girer. Bulaşık deterjanı yağı emülsiyon haline getirir, yani suyun içinde geçici olarak dağıtır. Bu dağılım kalıcı değildir; su soğuyup deterjan seyreldiğinde yağ yeniden ayrışır ve cidara yapışır. Yani deterjan yağı yok etmez, yalnızca daha uzağa taşır. Sorun mutfağınızdan çıkar, bina ana hattına ya da logara gider.

Sert su bulunan bölgelerde durum bir adım daha kötüleşir: yağ asitleri suyun içindeki kalsiyum ve magnezyumla birleşerek sabuna benzer, sert ve suya dayanıklı bir bileşik oluşturur. Bu bileşik artık sıcak suyla erimez.

İkisi birleşince ne oluyor?

Şimdi iki süreci üst üste koyun.

1. Boru cidarı yağ tabakasıyla kaplanmıştır; yüzey yapışkandır.
2. Bir ıslak mendil bu yüzeye ya da bir dirseğe takılır. Dağılmaz, çünkü dağılamaz.
3. Takılan mendil, akan suyun kesitini biraz daraltır ve arkadan gelen her lifli atığı yakalayan bir süzgeç gibi çalışmaya başlar.
4. Yakalanan her mendil kütleyi büyütür; büyüyen kütle daha çok yağ toplar. Yağ lifleri birbirine yapıştırır.
5. Haftalar içinde ortaya, elle parçalanamayan, keskin aletle kesilmesi gereken sert ve lifli bir kütle çıkar.

Bu kütlenin sahadaki hâli tarif edilebilecek en tatsız şeylerden biridir: gri-kahverengi, sıkı örülmüş, içinden mendil, kulak çubuğu, diş ipi, saç ve hijyenik ürün parçaları çıkan bir yumak. Büyük olanları hattın kesitini tamamen doldurur.

Önemli bir nokta: bu kütle bir kimyasalla çözülmez. Kimyasal gider açıcılar organik kalıntıya etki edebilir ama dokunmamış elyaftan örülmüş bir kütleyi parçalamaz; hatta hattın içinde bekleyerek sonraki müdahaleyi tehlikeli hale getirir. Bu konuyu kimyasal gider açıcılar yazımızda ayrıntılı ele aldık. Çözümü mekaniktir: yüksek basınçlı su ile kesmek ve ardından çıkan atığı tahliye etmek.

Ev ölçeğinde sonuçlar

Tek bir dairede biriken etki genellikle şu sırayla ilerler:

• Aşama 1 — yavaşlama. Klozet suyu yükselip yavaş iniyor, lavabo eskisi kadar hızlı çekmiyor. Çoğu kişi bu aşamayı fark eder ama önemsemez.
• Aşama 2 — tekrarlayan tıkanıklık. Pompa ile geçici olarak açılıyor, birkaç hafta sonra dönüyor. Kütle hâlâ yerindedir, yalnızca sıkışması gevşemiştir.
• Aşama 3 — tam tıkanma ve geri tepme. Bir noktadan boşalttığınız su başka bir noktadan geliyor. Bu, tıkacın artık daire çıkışında ya da daha aşağıda olduğunu gösterir.
• Aşama 4 — taşma. Zemin katta, bodrumda ya da bahçedeki logarda dışarı taşma. En pahalı aşama budur, çünkü artık işin içine temizlik, kurutma ve çoğu zaman eşya hasarı girer.

Aşamalar arasında geçen süre kullanım yoğunluğuna göre değişir ama yön hep aynıdır: sorun kendi kendine düzelmez, çünkü kütle küçülmez.

İşletme ölçeğinde sonuçlar

Restoran, kafe, otel, hastane, fabrika ve toplu yemek üretim tesislerinde tablo daha hızlı ilerler; çünkü hem yağ miktarı hem kullanıcı sayısı büyüktür.

Yeme içme işletmelerinde en kritik ekipman yağ tutucudur. Doğru boyutlandırılmış ve düzenli boşaltılan bir yağ tutucu, yağın hatta girmesini büyük ölçüde engeller. Ancak boşaltılmayan bir yağ tutucu koruma sağlamaz; kapasitesi dolduğunda yağ üstten aşarak hatta geçer ve o noktadan sonra sistem korumasız çalışır.

Sahada gördüğümüz tipik işletme tablosu şudur: yağ tutucu aylarca boşaltılmamıştır, mutfak hattı daralmıştır, servis yoğunluğunun en yüksek olduğu akşam saatinde hat kilitlenir ve işletme kapanmak zorunda kalır. Tıkanıklığın kendisinden çok, kapalı geçen saatler maliyet yaratır.

Bu yüzden işletmelerde tepkisel değil planlı çalışmayı öneriyoruz: yağ tutucunun düzenli boşaltılması, mutfak hattının periyodik yıkanması ve hattın durumunun kayıt altında tutulması. Düzenli çalışmak isteyen işletmeler için kanalizasyon bakım anlaşması ve endüstriyel atık hizmetlerimiz var. Yoğun servis saatinde yaşanan kilitlenmelerde ise acil vidanjör tarafından çalışıyoruz.

Doğru bertaraf: aslında çok basit

Bu yazının pratik kısmı burası. İki alışkanlık, sorunun büyük kısmını ortadan kaldırıyor.

Yağ için:

1. Kızartma yağını gidere dökmeyin. Soğumasını bekleyin.
2. Kapaklı bir cam kavanoza ya da plastik şişeye aktarın. Mutfak dolabının altında duran bu kavanoz, en etkili koruma yönteminizdir.
3. Dolduğunda atık yağ toplama noktalarına verin. Belediyeler ve birçok market zinciri bu toplamayı yapıyor.
4. Tencere ve tabakları yıkamadan önce kâğıt havluyla silin. Tek başına bu adım, hattınıza girecek yağ miktarını belirgin şekilde azaltır.
5. Az miktardaki yağı da lavaboya değil, sildiğiniz kâğıtla birlikte çöpe verin.

Islak mendil ve benzeri ürünler için:

1. Tuvalete yalnızca tuvalet kâğıdı atın. Kural bu kadar basit.
2. Banyoya kapaklı bir çöp kovası koyun. Alışkanlığı değiştiren şey çoğu zaman kovanın orada olmasıdır.
3. Ambalajdaki "çözünür" ibaresini bir izin olarak okumayın.
4. Kiracı, misafir ya da personel kullanımı olan yerlerde tuvalete kısa ve kibar bir uyarı notu asın. İşletmelerde bu not gerçekten işe yarıyor.

Klozete atılmaması gereken diğer ürünler: hijyenik ped, pamuk, kulak çubuğu, diş ipi, kâğıt havlu, kedi kumu, ilaç, prezervatif. Hiçbiri suda dağılmaz.

Ortak hat ve komşuluk boyutu

Müstakil bir evde bu alışkanlıkların sonucunu yalnızca siz yaşarsınız. Apartman ve sitede ise durum farklıdır: hattın bir bölümü ortaktır ve orada oluşan tıkaç, atan kişiyle sınırlı kalmaz.

Tipik senaryo şudur: üst kattaki bir dairede mendil kullanımı sürer, kütle düşey kolonda değil, bodrumdaki yatay ana hatta oluşur. Yatay hat, düşey kolona göre daha yavaş akar ve katıları biriktirmeye daha yatkındır. Tıkaç olgunlaştığında geri tepme en alttaki dairede ortaya çıkar — yani sorunun kaynağıyla hiç ilgisi olmayan bir komşuda.

Bu, sitelerde ve apartmanlarda en sık yaşanan gerginlik konularından biri. Herkes kendi dairesine baktığında bir sorun görmez, çünkü sorun kimsenin dairesinde değildir. Bizim önerimiz şu:

• Suçlu aramadan önce yeri tespit edin. Tıkacın hangi noktada olduğu teknik olarak belirlenebilir; tahminle yürütülen tartışma kimseyi bir yere götürmüyor. Gerekirse kanal görüntüleme ile hattın içi kayıt altına alınır.
• Yönetim üzerinden ortak bir bilgilendirme yapın. Asansör ve giriş panosuna asılan kısa bir not, çoğu zaman aylarca sürecek bir sorunu önlüyor.
• Ana hattı periyodik yıkatın. Özellikle eski binalarda ve yoğun kullanımlı sitelerde, ana hattın düzenli yıkanması taşmaların büyük kısmını önler.

Sorumluluk tarafındaki genel çerçeveye bina ana gider hattı sorumluluğu yazımızda değindik. Müdahale tarafında ise ortak hat işleri kanalizasyon açma kapsamına girer; kapalı otopark ve dar site aksları gibi erişimin zor olduğu noktalarda mini vidanjör ile çalışıyoruz.